روشمندی و شرایط تحقیق در روان شناسی و خلأ های موجود در تدوین روان شناسی اسلامی
21 بازدید
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : معرفت ) زمستان 1374 - شماره 15 )(6 صفحه - از 84 تا 89)
تعداد شرکت کننده : 0

شرایط تحقیق در تاریخ

معرفت: در خدمت جناب حجة الاسلام والمسلمین سید محمد غروی، یکی از محققان و پژوهشگران ارجمند حوزوی، هستیم. ضمن تشکر و سپاسگزاری از این که وقت خود را در اختیار ماقراردادید، در ابتدا، خواهش می کنیم که اجمالی از زندگی و سیر تحصیلاتی خود را بیان فرمایید.

حجة الاسلام غروی:بسم الله الرحمن الرحیم. از سال 1341 هـ.ش. تا 1348 در مدرسه آقای «مجتهدی» تهران مشغول آموختن دروس مقدماتی حوزه و بخش معتنابهی از سطح بودم. سپس به قم آمدم و با ادامه سطح، و تا سال 1350 از محضر اساتیدی چون آیت الله فاضل در خیارات مکاسب و جلد اول کفایة الاصول و آیت الله سلطانی و سبحانی در جلد دوم کفایه استفاده نمودم و پس از آن در درس خارج اصول و فقه شرکت کردم. در اصول از محضر اساتیدی چون آیات عظام اراکی(رحمه الله)، حائری(رحمه الله) و شاه آبادی و وحید خراسانی استفاده نمودم. و در فقه نیز از محضر اساتیدی چون آیات عظام گلپایگانی(رحمه الله) و حاج شیخ کاظم تبریزی(رحمه الله) و حاج شیخ جواد تبریزی و حاج شیخ حسین وحید خراسانی استفاده کردم. و در فلسفه از محضر اساتیدی چون حضرات آیات محمدی گیلانی، حسن زاده آملی، مصباح یزدی و جوادی آملی و دو دوره عرفان خدمت استاد بزرگوار جوادی آملی و در تفسیر از خدمت استاد فرزانه مصباح یزدی بهره مند شدم.

در کنار تحصیل در حوزه، در سال 1354 در برنامه آموزشی «مؤسسه در راه حق» شرکت کردم.این دوره، که به منظور تربیت گروهی از طلاب که مشغول درس خارج بودنددر زمینه هایی که حوزه به آن کمتر می پرداخت دایر شده بود، تا سال 1359 ادامه پیدا کرد و با وجود فراز و نشیبهایی که به دلیل مصادف شدن با دوران پیروزی انقلاب داشت، در مجموع به خوبی سپری شد.

در سال 1360، با مطرح شدن مسأله انقلاب فرهنگی، که زیر نظر «جامعه محترم مدرسین حوزه علمیه قم» و ستاد انقلاب فرهنگی قرار داشت و مسؤولیت اجرایی آن را در ابتدا حضرت آیة الله مصباح یزدی بر عهده گرفتند، در گروه روان شناسی «دفتر همکاری حوزه و دانشگاه» به فعالیت پرداختم که تاکنون نیز ادامه دارد.

معرفت: آثار مکتوب، تحصیلات غیر حوزوی و فعالیتهای تحقیقی وتدریسی خود را ذکر بفرمایید.

حجة الاسلام غروی: به دلیل علاقه ای که به تدریس داشته ام، از همان ابتدا که در تهران بودم، در مقدمات و سطح تدریس داشته ام. علاوه بر این موارد، در زمینه های مختلف فلسفی، تفسیری و فقهی نیز تدریس داشته و دارم، گرچه با افزوده شدن برنامه کار «مؤسسه درراه حق»قدری ازفرصتم برای تدریس کمتر شد.

در زمینه آثار مکتوب، معمولاً درسهای فقه واصول را یادداشت می کردم که بعضی از آن بخشها برای چاپ آماده است; اما آنچه رسماً به طبع رسیده یکی کاری است که در ارتباط با مکتبهای روان شناسی انجام شده است. این کار حاصل مشترکی می باشد از کاری که بین ما و دانشگاه انجام گرفته است. به دنبال شروع به کار «دفتر همکاری حوزه و دانشگاه»، یکی از زمینه هایی که به نظر رسید لازم است در آن کار شود مکتبهای روان شناسی بود. با تقسیم کار بین برادران حوزوی و استادان دانشگاه، قرار بر این شد که کار تدوین مکاتب توسط برادران دانشگاهی و نقد آن توسط برادران حوزوی انجام شود. این کار به تدریج طی چند سال انجام گرفت و حاصل این همکاری چاپ دو جلد کتاب تحت عنوان مکتبهای روان شناسی و نقد آن بود که «سـازمـان مطـالـعـه و تـدوین علوم انسانی» (سمت) عهده دار انتشار آن گردید.

کار دیگری که به وسیله گروه روان شناسی دفتر همکاری، که مسؤولیت آن بر عهده بنده بود، انجام شد در زمینه روان شناسی رشد است. دوستانی که در تدوین این کتاب فعالیت داشته اند از برادران گروه روان شناسی «بنیاد فرهنگی باقر العلوم (علیه السلام)»بوده اند. آنان هم دیدگاههای دانشمندان غربی را در زمینه رشد نقل کرده اند و هم دیدگاههای اسلامی را. از اینرو، کاری تطبیقی است. اشراف علمی این

کار بر عهده بنده بود، بخصوص جنبه های اسلامی کار که به خوبی مدّ نظر بوده است. اکنون جلد اوّل این کتاب زیر چاپ است و جلد دوم آن نیز به زودی آماده چاپ خواهد شد.

کارهای دیگری در دست اقدام داریم که برخی از آنها به زودی منتشر خواهد شد.

معرفت: انگیزه ورود شما به علوم جدید، بخصوص روان شناسی، چه بوده است؟

حجة الاسلام غروی: من از گذشته به روان شناسی علاقه داشته ام ولی در مدتی که در «مؤسسه در راه حق» بودیم، یکی از واحدهای درسی ما روان شناسی بود که این مسأله موجب

آشنایی بیشتر من با این رشته و تشدید علاقه ام به ادامه تحصیل در آن شد، بخصوص آنکه در زمینه فلسفه نیز، که قرابت خاصی با روان شناسی دارد، از قبل ذوق داشتم. با ورود به «دفتر همکاری حوزه و دانشگاه» نیز، به همراه جناب آقای فیّاضی فعالیت خود را در این زمینه ادامه دادم. با احساسی هم که بنده دارم، تصور می کنم که کار در این زمینه بر من واجب است، بویژه با در نظر گرفتن این مسأله که هدف از تأسیس دفتر همکاری نیز احیای علوم انسانی بوده است. گرچه این وظیفه تمام حوزویان است که در زمینه بازسازی علوم انسانی کوشش کنند ولی ما نیز به دلیل آنکه در این زمینه ذوق داشتیم به فعالیت پرداختیم.

معرفت: اصولاً معنای روان شناسی چیست و وجه تمایز روان شناسی با جامعه شناسی یا روان شناسی اجتماعی را در چه می دانید؟

حجة الاسلام غروی: برای روان شناسی تعاریف متعددی ارائه شده است ولی تعریفی را که بتوان جامعتر از سایر تعاریف در نظر گرفت این است که «روان شناسی علمی است که قانونمندی امور روانی انسان، اعم از ذهنی، عاطفی، انگیزشی و همچنین امور رفتاری او را مشخص می سازد». این تعریف روان شناسی به معنای گسترده کلمه است و می تواند تمام فعالیتهای روانی انسان را تحت پوشش قرار دهد. اما روان شناسی اجتماعی، در واقع، کشف قانونمندی رفتاری و روانی انسان در گروه و در اجتماع است. جامعه شناسی نیز به گروه و جامعه می اندیشد و به قانونمندی آنها می پردازد; مثلاً اینکه گروهها و جوامع چه خصوصیاتی دارند، چه عوامل و قانونمندیهایی بر آنها حاکم است و امثال این. همین مسائل موجب تمایز جامعه شناسی از روان شناسی می گردد. البته روان شناسی اجتماعی یکی از شاخه های روان شناسی است.

معرفت: ابزارها و روش مطالعه در روان شناسی چیست؟ تنگناهای این علم و شرایطی که یک محقق باید داشته باشد تا بتواند وارد این علم شود کدامند؟

حجة الاسلام غروی: امروزه روان شناسی یکی از علوم تجربی محسوب می گردد و بسان سایر علوم تجربی، یافته هایش متّکی بر تجربه است. از اینرو، تجربی به حساب می آید، خواه روش آن به صورت آزمایشی باشد یا شبه آزمایشی یا با روش همبستگی و یا توصیفی. ابزارهای معمول این علم آزمایش، مشاهده و امثال آن است.

شرایط تحقیق در این علم عبارت است از اینکه محقق این رشته باید با این علم آشنایی داشته باشد; از مفاهیم موضوعات، نظریه ها و مکاتب آن آگاه باشد و بداند که داده ها بر چه مبنایی و با چه روشهایی به دست آمده است و چگونه می توان با آنها برخورد منطقی داشت و به طور کلی، آمادگی تحقیق در این علم و رشته را دارا باشد. البته زمینه های تحقیق نیز متفاوت است: گاهی صرفاً کتابخانه ای است، گاهی علمی و گاهی هم میدانی یا توصیفی. اما در هر حال، بایدبااین علم و ابزارهای تحقیقی آن آشنا باشد.

تنگناهایی نیز برای این علم وجود دارد; از جمله آنکه بنای کار خود را صرفاً بر استفاده از یافته های تجربی قرار داده است، حتی تا آنجا که بتواند، بر پیش فرضهای فلسفی و فرهنگی هم تکیه نمی نماید، گرچه عملاً نتوانسته است به چنین مقصودی نایل گردد یا دست کم، به طور کامل نتوانسته است. طبعاً به دلیل وسعت گستره وجودی انسان دشوار است که بتوان تمام زوایای وجودی او را از این طریق شناخت.

البته روان شناسی حاضر، که در حدود صد و اندی سال از عمرش می گذرد، تاکنون توانسته است، به عنوان روان شناسی علمی، در رشته های گوناگون گسترش پیدا کند و در زمینه های متعدد از کارآیی خوبی برخوردار گردد. از اینرو، نمی توان ادعا کرد که ما در جامعه خود به چنین علمی نیاز نداریم و نمی توان حوزه را از لزوم کار در این زمینه مستثنی دانست یا از یافته های دانشمندان در این علم چشم پوشی کرد.

معرفت: سؤالی که اکنون درمحافل علمی، بخصوص حوزه های علمیه، مطرح می باشد این است که با توجه به مختار و مرید بودن انسان، چگونه می توان، با روش تجربی، حالات روانی و روحی او را مورد مطالعه و بررسی قرار داد؟

حجة الاسلام غروی: روان شناسان معاصر، در مکاتب گوناگون، امروزه غالباً سعی می کنند خود را از مفاهیمی که جنبه فلسفی یا متافیزیکی دارد دور بدارند. در نتیجه، به مختار بودن انسان اعتقادی ندارند. آنها می گویند: این یک مقوله فلسفی است که طبعاً ما با آن کاری نداریم; نیازهای علمی ما هم ایجاب نمی کند که با آنها کاری داشته باشیم.

البته انسان گرایان بر مسأله اراده و اختیار انسان تأکید می کنند و حتی در این زمینه، نسبت به دیگران انتقاد دارند که چرا این ویژگی و

حقیقت انسانی را از نظر دور داشته اند. آنان می گویند: انسان موجودی است که از برخی زمینه های انگیزشی و عاطفی برخوردار است. این زمینه ها، بر اساس موقعیتهای گوناگون تربیتی، از محیط شکل می گیرد و نسبت به برخی از محرّکها نیز پاسخ می دهند. در نتیجه، ما می توانیم پاسخهایی را که انسانها در زمینه های رفتاری، انگیزشی عاطفی و حتی گروهی دارند پیش بینی کنیم. طبعاً هیچ یک از تحقیقات علمی از نتایج صددرصد مثبتی برخوردار نیست; اما در بسیاری از موارد، نتایج تحقیقات مثبت بوده و می تواند مفید باشد.

یک نکته قابل توجه است و آن اینکه تحقیقات روان شناختی غرب بر روی انسانهایی انجام می شود که در آنجا هستند و در زندگی و فرهنگ مادی غوطهورند، هر چند محققان غربی سعی دارند یافته های خود را بر همه جوامع، با هر فرهنگی که دارند، تعمیم داده و تحقیقات خود را باز جلوه دهند. اما واقعیت این است که بیشتر تحقیقات انجام گرفته در آنجا محدود بوده و به صورت بسته انجام گرفته است. بنابر این، با توجه به حاصل آن تحقیقات، باید گفت: حتی در عصر حاضر نیز، آنچنان که باید در بعد اختیار و اراده انسانها تحقیق دقیقی صورت نگرفته است و آنان قدرت اراده و تصمیم گیری انسان را تقویت... ادامه در لینک

آدرس اینترنتی